પગના ઘાવની સારવાર: ઓપરેશન ક્યારે જરૂરી છે અને ક્યારે નહીં?
Published: 23 September 2026 · Last Updated: September 2026
Key Takeaways
- દરેક પગના ઘાવ માટે ઓપરેશન જરૂરી નથી; કેટલાક ઘાવ dressing, offloading અને wound careથી રૂઝી શકે છે.
- ઘાવમાં dead tissue, deep infection, pus, exposed bone અથવા tendon હોય તો surgeryની જરૂર પડી શકે છે.
- ડાયાબિટીસમાં neuropathyને કારણે ગંભીર ઘાવ પણ દુખાવા વગર હોઈ શકે છે.
- પગમાં લોહીનો પુરવઠો ઓછો હોય તો wound healing પહેલાં circulationનું assessment અને treatment જરૂરી બની શકે છે.
- માત્ર dressing નહીં, પરંતુ infection, pressure, blood supply અને diabetes management પણ ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.
- વધતી લાલાશ, સોજો, તાવ, ખરાબ વાસ અથવા કાળું tissue દેખાય તો વહેલી medical assessment કરાવવી જોઈએ.
- ઘાવ રૂઝ્યા પછી યોગ્ય footwear, daily foot checks અને pressure control ફરી ulcer થવાનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
પગના ઘાવની સારવારમાં ઓપરેશન ક્યારે જરૂરી બને છે તે માત્ર ઘાવ કેટલો મોટો દેખાય છે તેના પરથી નક્કી થતું નથી. ઘાવ કેટલો ઊંડો છે, તેમાં ઇન્ફેક્શન છે કે નહીં, પગમાં લોહીનો પુરવઠો પૂરતો છે કે નહીં, હાડકું અથવા ટેન્ડન ખુલ્લું છે કે નહીં અને ડાયાબિટીસ કેટલો નિયંત્રણમાં છે આ બધું તપાસ્યા પછી સારવાર નક્કી કરવામાં આવે છે.
ઘણા ઘાવ યોગ્ય ડ્રેસિંગ, દબાણ ઓછું કરવું (offloading), ઇન્ફેક્શનનું નિયંત્રણ અને શુગર મેનેજમેન્ટથી સાજા થઈ શકે છે. પરંતુ કેટલાક ઘાવમાં મૃત ટિશ્યૂ કાઢવા, ઇન્ફેક્શન સાફ કરવા, હાડકાની સારવાર કરવા અથવા ઘાવને skin graft/flap વડે ઢાંકવા માટે ઓપરેશન જરૂરી બની શકે છે.
ડૉ. આશુતોષ શાહ, 22+ વર્ષના અનુભવ સાથે, ડાયાબિટિક ફૂટ અને ન રૂઝાતા પગના ઘાવમાં ઘાવની સ્થિતિ સાથે લોહીનો પુરવઠો, ઇન્ફેક્શન, નસોની સંવેદના અને પગ પર પડતું દબાણ તપાસીને સારવારનું આયોજન કરે છે.
પગનો ઘાવ રૂઝવા માટે શરીરને શું જોઈએ છે?
ઘાવ પર માત્ર સારી દવા અથવા ડ્રેસિંગ લગાવવાથી જ દરેક ઘાવ સાજો થતો નથી.
ઘાવ રૂઝવા માટે શરીરને કેટલીક મૂળભૂત બાબતો જરૂરી છે:
- ઘાવ સુધી પૂરતો લોહીનો પુરવઠો
- ઇન્ફેક્શન પર નિયંત્રણ
- મૃત અથવા ખરાબ ટિશ્યૂ દૂર કરવું
- ઘાવ પર વારંવાર પડતું દબાણ ઘટાડવું
- યોગ્ય પોષણ
- ડાયાબિટીસનું યોગ્ય મેનેજમેન્ટ
- ઘાવ પ્રમાણે યોગ્ય ડ્રેસિંગ અને wound care
જો આમાંથી કોઈ મુખ્ય સમસ્યા ચાલુ રહે, તો સારી ડ્રેસિંગ છતાં ઘાવ લાંબા સમય સુધી ન રૂઝાય.
ડાયાબિટીસ ધરાવતા દર્દીઓ માટે Saurashtra diabetic foot ni sarvaar વિશે વધુ માહિતી ઉપયોગી થઈ શકે છે.
ડ્રેસિંગથી ક્યારે કામ થઈ શકે?
દરેક પગના ઘાવ માટે ઓપરેશન જરૂરી નથી.
ઘાવ ઉપરછલ્લો હોય, લોહીનો પુરવઠો સારો હોય, ગંભીર ઇન્ફેક્શન ન હોય અને ઘાવમાં મોટા પ્રમાણમાં મૃત ટિશ્યૂ ન હોય તો યોગ્ય wound care અને dressingથી સુધારો થઈ શકે છે.
પરંતુ માત્ર ડ્રેસિંગ બદલતા રહેવું પૂરતું નથી. ઘાવ શા માટે થયો તે પણ શોધવું જરૂરી છે.
ઉદાહરણ તરીકે, પગના તળિયે દબાણને કારણે ઘાવ થયો હોય અને દર્દી રોજ એ જ જગ્યાએ વજન મૂકતો રહે, તો ડ્રેસિંગ કરવા છતાં ઘાવ વારંવાર ખરાબ થઈ શકે છે.
પગના ઘાવની રોજિંદી સંભાળ વિશે Pag na gha ni sambhal વાંચી શકાય છે.
કયા લક્ષણો ઓપરેશનની જરૂરિયાત બતાવી શકે?
નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં સર્જિકલ સારવારની જરૂર પડી શકે છે, પરંતુ અંતિમ નિર્ણય તપાસ કર્યા પછી જ લેવાય છે.
1. ઘાવમાં મૃત ટિશ્યૂ હોય
કાળું, મૃત અથવા ગંભીર રીતે ખરાબ થયેલું ટિશ્યૂ ઘાવને સાજો થવામાં અવરોધ બની શકે છે.
આવા ટિશ્યૂને સર્જિકલ રીતે દૂર કરવાની પ્રક્રિયાને debridement કહેવામાં આવે છે.
2. ઇન્ફેક્શન અંદર સુધી ફેલાયું હોય
ઇન્ફેક્શન માત્ર ચામડી સુધી મર્યાદિત ન રહીને ઊંડા ટિશ્યૂ, ટેન્ડન, joint અથવા હાડકા સુધી પહોંચે તો વધુ સક્રિય સારવાર જરૂરી થઈ શકે છે.
3. ઘાવમાં pus અથવા અંદર infection collection હોય
કેટલાક ઊંડા ઇન્ફેક્શનમાં માત્ર બહારની dressing પૂરતી નથી. અંદર ભરાયેલ ચેપને drain અથવા સાફ કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
4. હાડકું અથવા ટેન્ડન ખુલ્લું હોય
ઊંડા ઘાવમાં હાડકું અથવા tendon દેખાતું હોય તો સામાન્ય ડ્રેસિંગ અથવા સીધી skin graft દરેક વખતે પૂરતી નથી.
આવા ઘાવમાં reconstructive surgeryની જરૂરિયાતનું મૂલ્યાંકન થઈ શકે છે.
5. ઘાવ લાંબા સમયથી સુધરતો ન હોય
યોગ્ય સારવાર છતાં ઘાવમાં અપેક્ષિત સુધારો ન થાય તો ફરી તપાસ જરૂરી છે.
કારણમાં દબાણ, છુપાયેલ ઇન્ફેક્શન, નબળો લોહીનો પુરવઠો અથવા બીજી સમસ્યા હોઈ શકે છે.
હાડકા સુધી ઘાવ પહોંચે ત્યારે શું થાય છે?
ઘાવ ઊંડો થઈને હાડકા સુધી પહોંચે ત્યારે bone infection એટલે કે osteomyelitisની શક્યતા તપાસવી પડે છે.
દરેક ખુલ્લું હાડકું આપમેળે ગંભીર bone infection સાબિત કરતું નથી, પરંતુ તેને અવગણવું યોગ્ય નથી.
ડૉક્ટર ક્લિનિકલ તપાસ સાથે જરૂર મુજબ X-ray, MRI, blood tests અથવા અન્ય તપાસની સલાહ આપી શકે છે.
જો હાડકામાં ઇન્ફેક્શન હોય તો સારવારમાં antibiotics ઉપરાંત infected અથવા dead bone દૂર કરવાની સર્જરી પણ પસંદગીના કેસમાં જરૂરી બની શકે છે.
લોહીની નસ બંધ હોય તો પહેલાં શું કરવું પડે?
ઘાવને રૂઝવા માટે લોહી સાથે oxygen અને nutrients પહોંચવા જરૂરી છે.
જો પગની arteriesમાં નોંધપાત્ર blockage હોય તો ઘાવને પૂરતો લોહીનો પુરવઠો ન મળે.
આવા દર્દીમાં માત્ર dressing, debridement અથવા skin graft કરવાથી અપેક્ષિત healing ન મળી શકે.
ડૉક્ટર પગની pulses અને circulation તપાસ્યા પછી જરૂર મુજબ Doppler, ABI, toe-pressure અથવા angiography જેવી તપાસની સલાહ આપી શકે છે.
નોંધપાત્ર arterial blockage હોય તો vascular specialist દ્વારા angioplasty અથવા bypass જેવી revascularisation સારવારની જરૂર છે કે નહીં તે નક્કી કરવામાં આવે છે.
પગમાં સોજો હોય તો શું તે માત્ર ઘાવને કારણે હોય છે?
જરૂરી નથી.
પગમાં સોજો ઇન્ફેક્શન, venous disease, inflammation અથવા અન્ય કારણોસર થઈ શકે છે. તેથી સોજા સાથે ઘાવ હોય તો તેનું કારણ ઓળખવું જરૂરી છે.
વધુ માહિતી માટે Pair ki sujan ka ilaj વાંચી શકાય છે.
ઘાવમાં દુખાવો ન થાય તો પણ તે ગંભીર હોઈ શકે?
હા.
ડાયાબિટીસના કેટલાક દર્દીઓમાં neuropathyને કારણે પગની સંવેદના ઓછી થઈ જાય છે.
આથી મોટો ઘાવ, ઇન્ફેક્શન અથવા પગને થયેલી ઈજા હોવા છતાં દર્દીને ખૂબ ઓછો દુખાવો થઈ શકે છે.
એટલે:
“દુખતું નથી એટલે ઘાવ ગંભીર નથી” એવું માનવું યોગ્ય નથી.
ડ્રેસિંગ કેટલા દિવસે બદલવી જોઈએ?
બધા ઘાવ માટે એકસરખું dressing schedule હોતું નથી.
ડ્રેસિંગ કેટલી વાર બદલવી તે ઘાવમાંથી નીકળતા પ્રવાહ, infection, dressingના પ્રકાર, wound depth અને સારવારની યોજના પર આધાર રાખે છે.
કેટલાક dressing વધુ સમય રહી શકે છે, જ્યારે વધારે dischargeવાળા ઘાવમાં વહેલી dressing change જરૂરી બની શકે છે.
તમારા wound-care doctor અથવા surgeonએ આપેલા dressing scheduleનું પાલન કરવું વધુ યોગ્ય છે.
શુગર વધારે હોય તો ઓપરેશન થઈ શકે?
ઉંચી blood sugar wound healing અને infection riskને અસર કરી શકે છે, તેથી diabetes management સર્જરીની તૈયારીનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
પરંતુ દરેક સર્જરી માટે એક જ sugar અથવા HbA1c cutoff લાગુ પડતો નથી.
જો ગંભીર infection, abscess અથવા ઝડપથી બગડતો diabetic foot હોય તો માત્ર HbA1c ઘટાડવાની રાહ જોવી હંમેશા યોગ્ય ન હોઈ શકે.
Urgency, infection, circulation અને દર્દીની overall condition પ્રમાણે નિર્ણય લેવાય છે.
પોતાની રીતે insulin અથવા diabetes medicines બંધ, વધારવી કે ઘટાડવી નહીં.
ઓપરેશન પછી કેટલા દિવસ ચાલવાનું બંધ રાખવું પડે?
તે કયું ઓપરેશન થયું છે તેના પર આધાર રાખે છે.
નાનું debridement અને મોટું reconstructive flap operation બન્નેની recovery સરખી નથી.
જો ઘાવ પગના તળિયે અથવા weight-bearing areaમાં હોય તો offloading ખાસ મહત્વનું બની શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓને થોડા સમય માટે affected foot પર વજન મૂકવાનું મર્યાદિત કરવું પડે છે. બીજા દર્દીઓમાં ખાસ footwear, walker, crutches અથવા બીજી offloading technique ઉપયોગમાં લેવાય છે.
Surgeonની મંજૂરી વગર વહેલું full weight bearing શરૂ કરવું યોગ્ય નથી.
ઘાવમાંથી વાસ આવે તો શું કરવું?
ઘાવમાંથી નવી અથવા વધતી ખરાબ વાસ આવે, ખાસ કરીને તેની સાથે pus, redness, swelling, fever અથવા tissue colour change હોય, તો medical review કરાવવું જોઈએ.
માત્ર antiseptic અથવા perfume જેવી વસ્તુથી વાસ છુપાવવાનો પ્રયાસ મૂળ સમસ્યાનો ઉપચાર નથી.
ખાસ કરીને ઝડપથી ફેલાતું infection અથવા કાળું પડતું tissue urgent assessment માંગે છે.
ક્યારે તરત ડૉક્ટર પાસે જવું?
નીચેના લક્ષણોમાં વિલંબ ન કરવો:
| પરિસ્થિતિ | શું કરવું? |
|---|---|
| લાલાશ અથવા સોજો ઝડપથી ફેલાય | તાત્કાલિક medical assessment |
| તાવ સાથે foot infection | તાત્કાલિક તપાસ |
| પગનો ભાગ કાળો/મૃત દેખાય | urgent assessment |
| Pus અથવા ખરાબ વાસ ઝડપથી વધે | વહેલી તપાસ |
| ઘાવ અચાનક ઊંડો અથવા ખરાબ થાય | વહેલી surgeon review |
| દર્દી ખૂબ નબળો, ચક્કરવાળો અથવા અસ્વસ્થ લાગે | emergency medical assessment |
ક્યારે OPDમાં બતાવવું?
ઘાવ નાનો લાગે છતાં diabetes હોય તો તેને લાંબા સમય સુધી ઘરે જ જોતા રહેવું યોગ્ય નથી.
OPD consultation ખાસ કરીને જરૂરી બને છે જ્યારે ઘાવ સુધરતો ન હોય, વારંવાર થાય, callusની નીચે બને, પગની sensation ઓછી હોય અથવા અગાઉ diabetic footની સમસ્યા થઈ હોય.
જરૂર હોય તો Diabetic foot surgeon consultation વિશે વધુ માહિતી મેળવી શકાય છે.
ઘાવ ફરી ન થાય તે માટે રોજ શું કરવું?
ઘાવ રૂઝી ગયા પછી પણ prevention ચાલુ રાખવું જરૂરી છે.
રોજિંદી ચેકલિસ્ટ
દરરોજ:
- બંને પગનું તળિયું અને આંગળીઓ તપાસો.
- નવી લાલાશ, blister, cut, swelling અથવા callus જુઓ.
- footwear પહેરતાં પહેલાં અંદર કાંકરી અથવા કઠણ વસ્તુ નથી તેની તપાસ કરો.
- barefoot ચાલવાનું ટાળો.
- prescribed footwear/offloadingનો ઉપયોગ કરો.
- પગ સ્વચ્છ અને સૂકા રાખો.
OPDમાં બતાવો જો:
- નવો blister અથવા ઘાવ બને.
- callus વધતો જાય.
- footwearથી વારંવાર rubbing થાય.
- ઘાવમાં સુધારો ન દેખાય.
- પગમાં નવી swelling અથવા colour change થાય.
તાત્કાલિક મદદ લો જો:
- કાળું tissue દેખાય.
- infection ઝડપથી ફેલાય.
- તાવ અથવા systemic illness થાય.
- પગની સ્થિતિ ઝડપથી ખરાબ થાય.
ઘાવ રૂઝ્યા પછી કેવું Footwear પહેરવું?
ઘાવ બંધ થઈ જવો એટલે જોખમ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયું એવું નથી.
જો મૂળ કારણ pressure હતું તો એ જ જગ્યાએ ફરી pressure પડવાથી ulcer પાછો થઈ શકે છે.
Footwear:
- યોગ્ય sizeનું હોવું જોઈએ.
- પગ પર અનાવશ્યક rubbing ન કરતું હોવું જોઈએ.
- pressure points ઘટાડવામાં મદદરૂપ હોવું જોઈએ.
- deformity હોય તો જરૂર મુજબ customised footwear અથવા insoleની સલાહ આપવામાં આવી શકે છે.
જૂના ulcerના સ્થળને નિયમિત તપાસતા રહેવું મહત્વનું છે.
અંતિમ વાત
પગના ઘાવની સારવારમાં ઓપરેશન ક્યારે જરૂરી છે તેનો નિર્ણય માત્ર ઘાવના દેખાવ પરથી થતો નથી.
ઘાવ ઉપરછલ્લો હોય, circulation પૂરતું હોય અને ગંભીર infection ન હોય તો dressing, offloading અને યોગ્ય wound careથી સુધારો થઈ શકે છે.
પરંતુ dead tissue, deep infection, bone involvement, exposed structures અથવા અન્ય જટિલ સમસ્યા હોય તો debridement અથવા reconstructive surgery જેવી સારવારની જરૂર પડી શકે છે. જો arterial blood supply નબળી હોય તો wound reconstruction પહેલાં circulation સુધારવાની જરૂર પણ પડી શકે છે.
ડૉ. આશુતોષ શાહ, 22+ વર્ષના અનુભવ સાથે, diabetic foot woundનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે infection, blood supply, wound depth, sensation અને pressure જેવા પરિબળોને ધ્યાનમાં લઈને સારવારની યોજના બનાવે છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ડાયાબિટીસમાં પગનો ઘાવ દુખતો ન હોય તો પણ તેને અવગણવો નહીં. સમયસર તપાસથી ઘાવનું સાચું કારણ જાણી યોગ્ય સારવાર શરૂ કરી શકાય છે.
FAQs
ઘાવમાં દુખાવો ન થાય તો પણ તે ગંભીર હોઈ શકે?
હા. Diabetic neuropathyને કારણે sensation ઓછી હોવાથી ગંભીર foot wound પણ ઓછું દુખી શકે છે.
ડ્રેસિંગ કેટલા દિવસે બદલવી જોઈએ?
એક fixed schedule નથી. Dressingનો પ્રકાર, discharge, infection અને wound condition પ્રમાણે doctor schedule નક્કી કરે છે.
ઓપરેશન પછી કેટલા દિવસ ચાલવાનું બંધ રાખવું પડે?
તે procedure અને wound location પર આધાર રાખે છે. Surgeonની સૂચના મુજબ weight bearing અને offloading કરવું જોઈએ.
Sugar વધારે હોય તો operation થઈ શકે?
કેટલાક elective operations પહેલાં sugar control સુધારવું જરૂરી બની શકે છે, પરંતુ severe infection જેવી urgent સ્થિતિમાં treatmentને માત્ર HbA1c માટે મોડું કરવું હંમેશા યોગ્ય નથી.
ઘાવમાંથી વાસ આવે તો શું કરવું?
નવી અથવા વધતી દુર્ગંધ સાથે discharge, redness, swelling અથવા fever હોય તો વહેલી medical assessment કરાવો.
ઘાવ રૂઝ્યા પછી કેવું footwear પહેરવું?
યોગ્ય fitting અને pressure-reducing footwear પસંદ કરો. Neuropathy અથવા deformity હોય તો customised footwear અથવા insolesની જરૂર પડી શકે છે.
Ready to discuss your concern in person? Book a private consultation at our Adajan or Vesu clinic. Call +91 83205 00350 or use the Book Consultation button.
